Саясат

Акылбек Жапаров: Кымбатчылыкты көзөмөлдөй албайбыз, дүйнө жүзүндө баалар өсүүдө

Вице-премьер-министр Акылбек Жапаров өлкөдөгү учурдагы экономикалык абал боюнча: энергетикалык кризис, азык -түлүктүн кымбаттоосу, жаңы Салык кодекси, көмүр менен камсыздоо, бюджетти толуктоо боюнча Kaktus.media сайтына пикирин билдирди.

-Жакында өкмөт тарабынан коомчулукка сунушталган Кыргызстандын 2021-2026-жылдардагы кыска мөөнөттүү өнүгүү стратегиясында мамлекет кризистик мезгилде бардык социалдык милдеттенмелердин аткарылышына дагы бир жолу кепилдик берет. Бул пенсия, бюджеттик кызматкерлердин маянасы, жөлөк пулдар өз убагында толугу менен төлөнөт дегенди билдирет. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы бюджетке кирешесинен мөөнөтүнөн мурда 2,5 миллиард сом которгону тууралуу акыркы маалыматты эске алуу менен бүгүнкү күндө мамлекеттик казынаны толтуруунун абалы кандай?

— Мамлекет бардык социалдык милдеттенмелерин аткарат жана аларды өз убагында жана толук көлөмдө аткарат.

Тогуз айдын жыйынтыгы боюнча мамлекеттик бюджетке 146,3 млрд сом суммасында түшүүлөр пландаштырылган. Бүгүнкү күндө иш жүзүндө 151,7 миллиард сом түштү. Башкача айтканда, 5,4 млрд. Анын 2,5 миллиарды Улуттук банк мөөнөтүнөн мурда которгон акча.

— Пландын ашыкча аткарылышы эмнеден улам болду?

— Ашыгы менен аткаруу биринчи кезекте салык администрациясынын жакшырышына байланыштуу. Бул бүгүнкү жаңы салык саясатынын жана бизнес -процесстерди санариптештирүүнүн алгачкы жыйынтыктары. Бул кассалык аппараттарды, электрондук эсеп-фактураларды киргизүү, салык базасын көбөйтүү.

Бүгүнкү күнгө карата чакан жана орто ишканалардын 70% дан ашыгы катталган жана чарбалык субъекттердин жайгашуусунун электрондук картасына түшүрүлгөн.

Бул иш башталганда — жайдын башында — мындай ишканалардын 30% дан азы СТСте катталган. Башкача айтканда, чогултулган салыктарды көбөйтүү менен гана бюджетке кошумча 3 млрд.

— Кошумча чыгымдар барбы?

— Биздин өлкөнүн бюджети тең салмактуу. Биз тапкан акчабызды ошончо сарптоого туура келет, бирок күтүүсүз кырдаалдар чукул чараларды талап кылат. Бул шашылыш каржылоону билдирет. Пландан тышкары эмнеге акча коротконубузду карайбыз.

Быйыл кургакчылык болуп, буудайдын баасы 40%га көтөрүлдү. Мамлекет тез арада Россия менен Казакстандан 1,5 миллиардга буудай сатып алды. Суунун аздыгынан, Токтогул ГЭСин толтуруу көйгөйлөрүнөн улам, энергетика тармагына кошумча 2,3 млрд., Анын ичинде ЖЭБге көмүр сатып алууга бөлүнгөн.

Жана бул жерде эч кандай көйгөй болбойт. Бул жылы ЖЭБ жылуулукту өндүрүүдөн да көбүрөөк электр энергиясын иштеп чыгаруу үчүн иштээри күтүлүүдө.

Вакцина 2 миллиард сомдон ашык, кызыл зонада дарыгерлерге кошумча төлөмдөр — 1 миллиард сомго жакын сатылып алынган. «Кара июлдун» кайталануусунан качтык. Баткенди калыбына келтирүү үчүн 1 миллиардга жакын, жөлөк пулдарды жана пенсияларды жогорулатууга 500 миллиондон ашык каражат кеткен.

Андан тышкары, социалдык кызматкерлердин айлыгы көбөйтүлдү — 1 миллиарддан ашуун.Тактап айтканда, биздин кошумча чыгымдарыбыз 10 миллиард сомдон ашты. Жана пландаштырылбаган чыгымдарды жабуу үчүн биз дагы бюджетти оптималдаштырышыбыз керек болчу. Каражаттарды ички кайра бөлүштүрүү аркылуу бюджеттен 4,6 млрд. Бүгүнкү күндө бюджеттин дисбалансы жок, казынадагы калдык 4,5 миллиарддын тегерегинде.

— Энергетикалык системаны колдоо үчүн кошумча 2,3 миллиард сомдон ашык каражат бөлүндү. Бирок, ошол эле учурда, биз «пландуу» өчүрүүлөргө, «караңгы шаарга», электр энергиясын колдонуунун чегине жана көмүрдүн жетишсиздигине күбө болуп жатабыз. Энергетикалык кризис бар. Кыргызстандыктар кыштан кантип чыгышат?

— Учурдагы кырдаал күтүлбөгөн жерден пайда болгон көйгөй эмес, биз бул боюнча көп жылдардан бери иштеп келе жатабыз. Элге электр энергиясын өз баасынан төмөн сатканыбызды баары билет. Ал эми тарифтерди көтөрүү керек экендиги бир жылдан ашык убакыттан бери айтылып келет. Бирок мурунку бийликтердин эч кимиси бул татаал, популярдуу эмес чечимди кабыл алуу жоопкерчилигин өзүнө алган эмес. Натыйжада, энергия системасы ондогон жылдар бою жаңыланган эмес; бүгүнкү күндө анын эскирүүсү 80%ды түзөт. Дагы бир аз, биз аны толугу менен жоготобуз. Бул убакыттын ичинде бир дагы жаңы кошумча кубаттуулук ишке киргизилген жок. Ал эми керектөөнүн өсүшү тынымсыз өсүүдө.

Кошумча кургакчылык, ал циклдүү жана үч жылдан төрт жылга чейин созулат. Биз Токтогул суу сактагычындагы суунун деңгээлин критикалык деңгээлге түшүрө албайбыз. Албетте, коррупция. Жана мына жыйынтык — бүгүн биз артка кайтпай турган абалдабыз.

Бирок энергетиканын кыйрашы жөнүндө айтуу туура эмес. Биз кырдаалды көзөмөлдөп турабыз. Бул жылытуу мезгилине карата электр системасы насыя төлөмдөрүн узартуу менен бюджеттен кошумча 3 млрд.

2021 -жылга электр энергиясынын тартыштыгы 3 млрд кВт / саат өлчөмүндө пландаштырылган. Коңшу өлкөлөр менен келишимдерибиз бар: биз Казакстан менен Түркмөнстандан 2 миллиард кВт / саат сатып алабыз. Дагы 1 миллиард кВт.саатты биздин ЖЭБ өндүрөт. Бул бизге сууну үнөмдөөгө жана Токтогулдагы суунун деңгээлин көтөрүүгө мүмкүнчүлүк берет.

Анын үстүнө Камбар-Ата-1 ГЭСинин курулушунун техникалык-экономикалык негиздемесин жаңыртуу боюнча иштер башталды жана Камбар-Ата-2 экинчи агрегатын ишке киргизүү үчүн 120 миллион доллар бөлүү маселеси боюнча бардык макулдуктар аяктоо алдында турат.

Мындан тышкары, биз тез арада альтернативдүү энергетикалык кубаттуулуктарды киргизебиз. Балыкчыда шамал паркын курууну баштоо боюнча бизнес демилгеси буга чейин колдоого алынган. Андан тышкары, Дүйнөлүк банк АӨБ менен биргеликте өкмөт күн станциясын ишке киргизүүдө. Бул долбоор үчүн буга чейин үч пункт тандалып алынган-Жалал-Абадда, Ошто жана Ысык-Көлдө, башкача айтканда, Кыргызстанда биринчи жолу биз альтернативалуу электр энергиясынын булактарын талкуулап жаткан жокпуз, бирок аларды ишке ашырууга активдүү киришип жатабыз. Сиз түшүнүшүңүз керек, биз гидроэнергетикалык ресурстарга абдан көз карандыбыз жана суу аз болгон мезгилде бул чоң таасир берет.

Ошондой эле белгилегим келет, бүгүнкү күндө Кыргызстан аркылуу 180 миллиард куб метрге жакын суу агып жатат, бирок чакан ГЭСтерди өнүктүрбөстөн, биз 10%ды гана колдонобуз. Биз бул багытта эмитен эле иштеп жатабыз.

Эң чоң көйгөй бизнес, ички жана тышкы инвесторлор келип, кура алгыдай андай долбоорлордун жоктугу болду. Биз бул маселенин чечилишине мындайча кайрылдык: Кыргызстанда Москва гидропроект институтунун филиалы ачылууда, биз Ташкентгидропроектти чакырдык, бизде буга чейин Грузия менен Армениядан долбоорлоо институттары бар. Келерки жылы чакан ГЭСтер үчүн 100гө жакын долбоор даярдоону пландап жатабыз. Азыр ченемдик укуктук база бирдиктүү терезени түзүү, кайра жаралуучу энергия булактарын куруу үчүн, анын ичинде чакан ГЭСтер үчүн жөнгө салынып жатат, ошону менен ал инвестор аркылуу байланыштар үчүн бардык координаттарды, бардык документтерди алышы мүмкүн. алардын долбоорлорун аягына чыгаруу, бир эле терезеде документтерди тапшыруу жана курулушту баштоо гана калды.

— Бул кайра жаралуучу энергия долбоорлору абалды канчалык жакшырта алат?

— Мен эки мисал келтирейин. Экономика жана финансы министрлиги бюджеттик муктаждыктар үчүн сатып алууну демилгелеген, бул 1 млрд 600 млн кВт саат электр энергиясын кайра жаралуучу энергия менен камсыздоочулардан. Мындан тышкары, биз кайра жаралуучу энергия булактары үчүн тынымсыз чекитти берген баада сатып алууга даярбыз. Мындан тышкары, дагы 1 миллиард кВт / саат импорттун ордуна кайра жаралуучу энергия станцияларынан сатып алууга даяр. Бул максаттар үчүн «жашыл фонд» түзүү пландалууда, андан электр энергиясынын бул көлөмү сатып алынат. Эми бул модель Азия Өнүктүрүү Банкы менен Дүйнөлүк Банктын өнөктөштөрү менен макулдашылып жатат, ошондуктан алар дагы бул «жашыл фонддун» негиздөөчүлөрүнүн бир бөлүгү болуп калышат.

— Сизде буга окшогон «жашыл фонддордун» мисалдары барбы?

— Мындай фонд Өзбекстанда АӨБдүн сунушу менен түзүлгөн. Ал жыл сайын өкмөт тарабынан 500 миң доллар өлчөмүндө толукталып турат.Эгер кандайдыр бир себептерден улам РЭС электр энергиясын сата албаса, фонд аны сатып алууга милдеттенет. Бизде чынында эле мындай долбоор жетишсиз болчу, азыр ал иштелип жатат, жакынкы убакта бул механизм ишке кирет.

Эки багыт — энергетикалык долбоорлордун бирдиктүү терезе принциби жана жашыл энергия фонду — келерки жылы чакан ГЭСтер жана кайра жаралуучу энергия булактары боюнча 100дөн ашык долбоорду бере алат.

— Мунун баары, албетте, сонун, бирок келечекте. Быйылкы кышка көмүр жетиштүү болобу?

— ЖЭБ көмүр менен толук камсыз болот, бардык келишимдер түзүлгөн, жеткирүү иштери жүрүп жатат. Керектөөчүлөр үчүн чекене рынокто көмүрдүн жоктугу, мен жеткирүү процессинин начар уюштурулганын гана түшүндүрөм. Тактап айтканда, «Кыргызкөмүр» тазалоо иштерин кеч баштады, жеткирүүдө артта калуу бар. Башка жагынан алганда, бааны жогорулатуу үчүн атайын жеткирүүчүлөр тарабынан атайылап чуркап чыгууга болот.

Кандай болбосун, мен кыргыз элине кайрылуу менен кайрылгым келет — электр энергиясына жакшы кам көрөлү. Биз сакташыбыз керек. Анан бирге бул оор мезгилди оорутпай өткөрөбүз. Ал эми жакынкы келечекте биз жаңы заманбап энергетикалык системаны кура алабыз.

— Негизги тамак-аш азыктарына баанын өсүшү байкалууда. Мамлекет өз жарандарын колдоо үчүн кандай чараларды көрөт?

— Биринчи кезекте өлкөгө импорттолуп жаткан продукциялар тууралуу сөз болуп жатат. А биз аларга таасир эте албайбыз. Дүйнө жүзүндө баалар өсүүдө.

Ошону менен бирге жылдын аягына чейин бюджетке 160 миллион доллар өлчөмүндө кошумча киреше алууну пландап жатабыз.Салыктык түшүүлөрдүн өсүшү эле 6 миллиард сомду түзөт. Дүйнөлүк банктын, АӨБдүн жана Евразия турукташтыруу жана өнүктүрүү фондунун донордук жардамы кайра жанданат. Бул акча бизге азык -түлүк коопсуздугу маселелерин чечүүгө жана бизнесибизди колдоого жардам берет. Кошумчалай кетсек, бүгүн Госматресерв 1,5 миллиард сомго буудай, май, ун, кумшекер сатып алат. Gosmatreserve бир эле учурда, болжол менен бир айга, 20%дан ашык кымбаттаган учурда катталбайт. Мында бааларды мамлекеттик жөнгө салуу да киргизилет. Монополияга каршы комитет негизги азык -түлүк товарларынын бардык негизги сатуучуларына бааларды белгилейт. Эгерде бул баалар алар тарабынан сакталбаса, административдик жоопкерчилик колдонулат. Мындан тышкары, товарлардын айрым түрлөрүн экспорттоого тыюу салуу механизми бар.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *